Sjostakovitsj – Symfonieën

Met zijn Symfonie 1 (1924-25) gaf de achttienjarige Rus Dmitri Sjostakovitsj (1906 – 1975) al direct zijn visitekaartje af. Het was zijn afstudeercompositie aan het conservatorium. Het stuk maakte indruk bij de directie en men besloot het uit te voeren. Het werd een overweldigend succes. Ook de pers – die hem later keer op keer te grazen zou nemen – had alle lof. 

De veel besproken symfonieën van Sjostakovitsj zitten boordevol politiek, dood, kommer en kwel. Werd het ene werk met open armen ontvangen, het andere werk werd door de Russische communistische partij de grond ingeboord.

De symfonieën van Sjostkovitsj vormen bijna een muzikaal dagboek van de Sovjet-Unie en van de componist zelf. Van de tijden rond de revolutie na 1917 tot de koude oorlog alles klinkt erin door.

Symfonie 1 uit 1925 staat in f klein en duurt al met al een half uur, de delen gaan vrijwel zonder onderbreking in elkaar over. Het was zijn afstudeercompositie aan het conservatorium. Het stuk maakte indruk bij de directie en men besloot het uit te voeren. Het werd een groot succes. Rusland had na Peter Tsjaikovski (1840-1893) een nieuw genie in haar gelederen!

Symfonie 2 in B majeur verscheen in 1927. Een kort werk van amper 20 minuten met de bijnaam Oktober. De titel propageerde de Oktoberrevolutie van 1917. Opmerkelijk aan het werk was de atonaliteit, als mede de somberheid aan het begin welke later overgaat in enthousiasme en geraas (‘De schreeuw van ons lijden…’), en het koor aan het slot waar revolutionaire teksten werden gezongen, gescandeerd en opgezegd. 

Symfonie 3 staat in Es en heeft als bijnaam Eerste Mei. Het werk uit 1929 is een eendelig werk en geschreven voor een groot symfonieorkest en gemengd koor. Volgens kenners straalt het fragmentarische filmische werk een zekere ironie uit.

Symfonie 4 opus 43 kwam gereed in 1936, Stalins grote zuivering was in volle gang. Het was niet mogelijk de symfonie uit te voeren. Dictator Stalin overleed in 1953. Symfonie 4 kon eindelijk normaal uitgevoerd worden. De symfonie bevat 5 delen waarvan enkele zonder onderbreken in elkaar overgaan. Het werk straalt zowel passie, angst en droefheid uit. Direct aan het begin wordt de luisteraar op het puntje van zijn stoel gezet: snerpende piccolo’s en een es klarinet. Rustige passages worden onderbroken door heftigheid. Indrukwekkend is het largo gedeelte met een treurmars. Vervolgens vrolijkheid met een wals. Dan treedt een stilte in, abrupt afgesloten door heftige pauken slagen en roffels, waarna het volle orkest in volle sterkte terugkeert. 

Mijn Symfonie 5 is het creatieve antwoord van een Sovjetkunstenaar op gerechtvaardigde kritiek, aldus een zich excuserende Sjostakovitsj. Je kunt je natuurlijk afvragen of de componist dit echt zo gemeend heeft. Hoe dan ook: de Symfonie 5 uit 1937 werd uitgevoerd tijdens een herdenking van de Oktober Revolutie (1917). Critici spraken over een machtig werk. Ook het Sovjetregime was enthousiast. Stalin was in zijn sas met de duidelijk herkenbare melodieën. De componist liet later weten dat hij de symfonie niet had opgedragen aan Jozef Stalin maar aan het Russische volk.

Symfonie 6 werd gecomponeerd in 1939. Het stuk bestaat uit 3 delen waarvan het eerste langzaam is (largo). De 2 daaropvolgende delen zou je haast opgewekt kunnen noemen. Symfonie 6 staat in schril contrast met Symfonie 5 dat aan de lopende band dissonanten krijst en wanorde vertolkt. Je kunt daarom Symfonie 6 mild kunnen noemen. Hoop en jeugd, dat wilde de componist met Symfonie 6 verkondingen. 

Symfonie 7 uit 1941. ‘Ik dacht aan heel andere vijanden toen ik het werk componeerde. Voor het fascisme voelde ik natuurlijk alleen maar afschuw en niet alleen voor het Duitse, maar voor iedere vorm van fascisme. De tijd van voor de oorlog wordt nu graag als een idylle voorgesteld. Alles was toen mooi zegt men, tot Hitler het verstoorde. Hitler was een misdadiger dat is duidelijk maar Stalin ook. In wezen heb ik er niets op tegen dat mijn Symfonie 7 de Leningrad symfonie wordt genoemd, maar het werk gaat niet over de blokkade van Leningrad maar over het Leningrad dat Stalin heeft vernietigd. Hitler heeft dat karwei gewoon afgemaakt’.

Symfonie 8 in c mineur opus 65 uit 1942 was wederom vol klanken van hoop en verzet. Het werk is eveneens geschreven voor groot orkest en zoals we van de componist gewend zijn, met veel slagwerk. Vijf delen kent het werk waarvan de drie middendelen marsen zijn. Vrolijkheid en of optimisme is in het werk ver te zoeken. De symfonie duurt meer dan een uur. In november 1943 tekende het Russisch Staatsorkest voor de première.

Symfonie 9 uit 1945 was een uitbarsting van zulke creatieve razernij dat men even bang was dat de Sovjetbobo’s Sjostakovitsj naar Siberië zouden verbannen! De symfonie werd in de ban gedaan en pas in 1955 weer uitgevoerd. Het werd een groot succes. Het publiek eiste een herhaling van de laatste drie delen, die overigens naadloos in elkaar overgaan. Met name het vierde deel, met de treurmars en de magnifieke fagot solo hield het publiek op het puntje van de stoel.

Met symfonie 10 in e mineur uit 1953 heeft Dmitri Sjostakovitsj bewust gewacht tot publicatie tot Stalin was overleden. Sommige bronnen vermelden dat het werk in 1951 reeds klaar was. De symfonie wordt door velen als zijn beste symfonie betiteld, waarbij bewondering wordt uitgesproken over de beheersing van de grote symfonische vorm van het eerste deel, voor het ultrakorte maar satanische tweede deel, een quasi onschuldig derde deel en het majestueuze slotdeel. Het is een symfonie met een enorme energie.

Symfonie 11 uit 1957 kreeg als bijnaam ‘Het Jaar 1905’ De titel herinnert aan de eerste Russische revolutie van 1905, de revolutie in het keizerrijk Rusland die gericht was tegen de Tsaar. Demonstranten eisten hervormingen om de leefomstandigheden van de boeren en arbeiders te verbeteren. In Symfonie 11 lopen als een rode draad negen oude en nieuwe revolutionaire liederen voor en van het volk. 

Symfonie 12 in d mineur opus 112 uit 1961 kreeg als titel Het jaar 1917. Het werk is gecomponeerd voor een groot symfonieorkest. Hoewel het opgedragen is aan de nagedachtenis van Lenin beeldt het werk scènes en gebeurtenissen uit Het jaar 1917. Deel 1: Schande over jullie tirannen en De Warschaumars. Deel 2: Begrafenismars voor de slachtoffers van de revolutie. Deel 3: Beschieting van Lenins winterpaleis. Deel 4: Dageraad van de mensheid.

Symfonie 13 uit 1962 wordt ook wel omschreven als Liedcyclus of Koorsymfonie. De vijf delen herbergen gedichten over o.a. de tweede wereldoorlog en het bloedbad van Babi Yar nabij bij Kiev. Babi Yar is een ravijn dichtbij de hoofdstad van Oekraïne. Het bloedbad was de grootste slachtpartij van de nazi’s.

In 1969 was de première van Symfonie 14 in Sint-Petersburg, een ietwat tegenvallend werk met als thema een schrijnende meditatie over de dood. In 1966 lag de componist na een hartaanval geruime tijd in het ziekenhuis. De veertiende symfonie ontstond uit deze periode van ziekte en sterfelijkheid. Eigenlijk is het werk een cyclus van elf liederen voor sopraan, bas, strijkorkest en slagwerk. In de teksten overheerst het thema De dood.

Symfonie 15 opus 141 in A werd in 1971 gecomponeerd. Het werd zijn laatste symfonie. Het werk bestaat uit 4 delen. Volgens de componist grijpt hij in deel 1 (allegretto) terug naar een onbezorgde jeugd. We horen in dit openingsdeel citaten van Rossini en Wagner. Verderop klinken er ook citaten uit eerdere werken van de componist zelf. Symfonie 15 eindigt met een zwaarmoedig adagio. De première vond plaats in Moskou onder leiding van Maksim, de zoon van de componist. Al met al duurt het werk ongeveer 50 minuten.

Heeft u een opmerking of aanmerkingen over dit item, horen wij dit graag van U.

SJOSTAKOVITS SYMFONIEEN NUMMER406